Szczecin w walce z ulicznymi wrakami pojazdów

„Widzisz wrak daj znak”, pod tym hasłem Wydział Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska szczecińskiego magistratu wraz ze Strażą Miejską zapoczątkował szeroko zakrojoną akcję walki z ulicznymi wrakami pojazdów.

Stare lub nieużywane auta powinny trafić do uprawnionych do ich rozbiórki i utylizacji, wyznaczonych przez marszałka województwa stacji demontażu lub punktów zbierania pojazdów wycofanych z eksploatacji. Często jednak pojazdy te porzucane są na miejskich ulicach czy osiedlowych parkingach. Szczególnie dużo pojawiło się ich od czasu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej, co wynika z łatwiejszego dostępu do niedrogich pojazdów przy jednoczesnym braku kontroli ich przepływu na granicach państw unijnych. Do początku lat 90 ubiegłego wieku nikt nie zdawał sobie sprawy z tego, że prawie każdy mieszkaniec będzie miał samochód. W związku z tym, samochodów na parkingach osiedlowych przybyło dwa, a nawet trzy razy więcej niż samych miejsc postojowych. Począwszy od tego okresu kierowcy zaczęli masowo sprowadzać używane samochody z zagranicy, w dużej mierze również jako źródło tanich części zamiennych dla posiadanych już pojazdów. W obecnych czasach, w związku z poprawą sytuacji materialnej naszego społeczeństwa jak i zalaniem rynku niedrogimi pojazdami, samochód przestał być dobrem luksusowym.

Problem zalęgających na ulicach i parkingach wraków pojazdów dotyczy nie tylko Szczecina, ale i innych miast w Polsce. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest ignorancja oraz niewiedza właścicieli pojazdów o możliwości pozbycia się nieużytkowanego auta, jak również niespójność przepisów prawa dotyczących rejestracji, ubezpieczania oraz recyklingu pojazdów. Pomimo iż, przepisy określają procedurę związaną z prawnym zalegalizowaniem oraz utylizacją pojazdu wycofanego z eksploatacji, brak sankcji prawnych za niedopełnienie obowiązków ustawowych, tzw. martwe przepisy prawa, pozwala właścicielom takich pojazdów na skuteczne uchylanie się od stosowania prawa bez ponoszenia konsekwencji swojej bierności.

W kwestii usuwania tzw. wraków zastosowanie ma ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 108 poz. 908 z późn. zm.) Prawo o ruchu drogowym. Zgodnie art. 50a, pojazd pozostawiony bez tablic rejestracyjnych lub pojazd, którego stan wskazuje na to, że nie jest używany, może zostać usunięty z drogi przez straż gminną lub policję na koszt właściciela lub posiadacza. Niestety zarówno fakultatywność tego przepisu jak i rozbieżność w stosowaniu pojęć - kiedy pojazd można traktować jako nieużywany a kiedy jako wycofany z eksploatacji i od jakiego momentu będzie on odpadem, powoduje problemy w podejmowaniu decyzji o jego usunięciu przez funkcjonariuszy publicznych. Ponadto przedmiotowa ustawa określa zasady ruchu na drogach publicznych i w strefach zamieszkania, a po nowelizacji z 4 września 2010 r. również w strefach ruchu, które zaczną funkcjonować dopiero po uchwaleniu przepisów wykonawczych do znowelizowanej ustawy, tj. po wprowadzeniu do obrotu prawnego znaku drogowego dla oznaczenia początku i końca przedmiotowej strefy ruchu. Mając na uwadze definicję strefy ruchu, określoną w znowelizowanej ustawie w świetle której jest to obszar obejmujący co najmniej jedną drogę wewnętrzną, na który wjazdy i wyjazdy oznaczone są odpowiednimi znakami drogowymi - brak takich znaków uniemożliwia jej prawne funkcjonowanie. Na dzień dzisiejszy ustawa Prawo o ruchu drogowym wraz z art. 50a ust. 1 obowiązuje tylko na drogach publicznych. W związku z powyższym Straż Miejska interweniując na prośbę administratorów terenów, zarządców nieruchomości czy mieszkańców, może jedynie ustalić właściciela i poprosić go o usunięcie pojazdu. Mieszkańcy Szczecina zgłaszając fakt zalegania pojazdu są informowani o braku podstaw prawnych do usuwania pojazdów z dróg wewnętrznych, podwórek i innych miejsc niebędących drogą publiczną lub strefą zamieszkania.

W drugim półroczu 2010r. w Szczecinie zintensyfikowano działania związane z usuwaniem pojazdów bez tablic rejestracyjnych, których stan wskazuje, że nie są używane tzw. wraków. Od listopada, po akcji medialnej pod hasłem „Widzisz wrak daj znak” mieszkańcy Szczecina zgłosili telefonicznie do Wydziału Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska oraz do Straży Miejskiej w sumie 299 pojazdów pozostawionych na terenie Miasta, które według zgłaszających są wrakami. Najwięcej zgłoszeń odnotowano z dzielnic: Pogodno - 29, Drzetowo-Grabowo - 23, Bukowe-Klęskowo - 23, Gumieńce - 22 oraz Niebuszewo - 19. W większości zgłaszane są wraki pozostawione na parkingach osiedlowych w stosunku do których na dzień dzisiejszy nie ma możliwości skutecznej prawnej interwencji. Na stosowne przepisy wykonawcze niecierpliwie czekamy.

Wszystkie zgłoszenia dotyczące nieużytkowanego pojazdu są weryfikowane przez strażników miejskich, a wszelkie działania zmierzające do usunięcia pojazdu, w stosunku do którego przepis prawa ma zastosowanie, poprzedza szereg czynności. Podejmowane działania mają na celu ustalenie właściciela pojazdu i poinformowanie go o konieczności usunięcia przedmiotowego pojazdu we własnym zakresie lub w uzasadnionych przypadkach doprowadzenia go do stanu używalności. Na wykonanie zaleceń strażników właściciel dostaje 3 dni, a w szczególnych przypadkach do dwóch tygodni, pod rygorem usunięcia pojazdu na parking strzeżony. Działania takie podejmowane są również w stosunku do pojazdów pozostawionych na drogach wewnętrznych, jednak ograniczone są one do odszukania właściciela w celu przekonania go do usunięcia przedmiotowego pojazdu we własnym zakresie. W przypadku jednak niepodjęcia czynności przez właściciela pojazdu znajdującego się poza drogą publiczną na chwilę obecną, o czym powyżej wspomniano, nie ma narzędzia prawnego do usunięcia pojazdu. Należy również zauważyć, że nie zawsze jest możliwość ustalenia właściciela lub dotarcia do niego. W takich przypadkach Straż Miejska wydaje dyspozycję usunięcia pojazdu, po ustaleniu czy istnieją ku temu podstawy. Następnie zgromadzoną w sprawie dokumentację, zgodnie z określoną w przepisach procedurą, przekazują do Wydziału Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska, w którym ponownie podejmuje się czynności związane z ustaleniem właściciela i poinformowaniem go o usunięciu pojazdu oraz o skutkach jego nieodebrania. Zgodnie z art. 50a ust. 2, cytowanej powyżej ustawy, pojazd usunięty i nieodebrany na wezwanie Gminy przez uprawnioną osobę w terminie 6 miesięcy od dnia usunięcia, uznaje się za porzucony z zamiarem wyzbycia się. Pojazd ten przechodzi na własność gminy z mocy ustawy. W stosunku do właściciela takiego pojazdu, w przypadku nieodebrania pojazdu z parkingu, a tym samym nie opłacenia kosztów jego usunięcia i przechowywania, wszczęta zostanie egzekucja tych kosztów.

W ślad za czynnościami ustalenia właściciela i pouczenia go o konieczności podjęcia działań zmierzających do doprowadzenia pojazdu do stanu używalności lub do jego fizycznej utylizacji, prowadzona jest przez szczeciński magistrat i strażników miejskich akcja informacyjna. Działania te mają na celu podniesienie świadomości mieszkańców Szczecina odnośnie możliwości pozbycia się pojazdu nieużywanego bez ponoszenia dodatkowych kosztów. Pod wskazanymi numerami telefonów, informujemy zainteresowanych o funkcjonujących w okolicy stacjach demontażu i punktach zbierania pojazdów. Informacja dotyczy również procedury związanej z wyrejestrowaniem pojazdu, która zdejmuje z właściciela pojazdu obowiązek jego ubezpieczenia. Pojazd podlega wyrejestrowaniu w przypadku przekazania pojazdu lub pojazdu niekompletnego do przedsiębiorcy prowadzącego stację demontażu lub punkt zbierania pojazdów na podstawie zaświadczenia potwierdzającego dokonanie takiej czynności. Zgodnie z ustawą z dnia 20 stycznia 2005r. o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz. U. z 2005r. Nr 25 poz.202 z póżn. zm.) stacje demontażu i punkty zbierania pojazdów mają obowiązek przyjąć każdy pojazd wycofany z eksploatacji, który posiada cechy identyfikacyjne (tj. numer nadwozia, podwozia, ramy). Niejednokrotnie świadczą również usługi nieodpłatnego transportu takiego auta do stacji oraz płacą za odebrany pojazd, wydając zaświadczenie uprawniające do wyrejestrowania pojazdu. Szczecińscy urzędnicy uświadamiają jednocześnie posiadaczy nieużywanych pojazdów o kosztach związanych z ubezpieczeniem pojazdu, pomimo jego nieużywania oraz o sankcjach, jakie grożą za uchylanie się od tego obowiązku. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 124 poz. 1152 z późn. zm.) obowiązkowemu ubezpieczeniu komunikacyjnemu podlegają zarejestrowane pojazdy samochodowe. O trwaniu ubezpieczenia komunikacyjnego decyduje sam fakt zarejestrowania pojazdu, a nie jego eksploatacja. Fakt, że pojazd nie jest używany nie zwalnia jego właściciela z obowiązku opłacenia składki OC. Właściciel pojazdu, który nie spełnił obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego, zgodnie z warunkami tego ubezpieczenia określonymi w ustawie, jest zobowiązany wnieść opłatę. Wysokość opłat za niespełnienie ustawowego obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych określana jest w euro, stąd  wysokość opłaty obowiązującej w każdym roku kalendarzowym, stanowi równowartość w złotych w ubezpieczeniu OC posiadaczy pojazdów mechanicznych i w roku 2011 wynosi:

- dla samochodów osobowych - 500 euro tj. 1980 zł;

- dla samochodów ciężarowych i autobusów - 800 euro tj. 3170 zł;

- dla pozostałych pojazdów - 100 euro tj. 400 zł.

Do przeprowadzania kontroli spełnienia obowiązku ubezpieczenia (na podstawie art. 84 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych) OC posiadaczy pojazdów mechanicznych zobowiązane są następujące instytucje: policja, organy celne, straż graniczna, organy właściwe w sprawach rejestracji pojazdów, Inspekcja Transportu Drogowego oraz Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny i inne organy uprawnione do kontroli ruchu drogowego. W przypadku ujawnienia braku ubezpieczenia obowiązkowego OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, organ kontrolny zawiadamia o tym fakcie Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, który podejmuje stosowne postępowanie wyjaśniające i egzekwuje opłatę za niespełnienie obowiązku takiego ubezpieczenia. Kontrola obejmuje rok bieżący, jeśli jednak właściciel nie udowodni, że miał ubezpieczenie w poprzednim roku dostanie kolejne 500 euro kary i w konsekwencji, jeśli pojazd był nieubezpieczony od kilku lat, postępowanie będzie analogiczne. Fakt, że pojazd stoi nieużywany nie oznacza, że żadna z w/w instytucji nie dokona kontroli spełnienia obowiązku ubezpieczenia. Zaskakujące jest to, że choć świadomość naszego społeczeństwa w ciągu ostatniego dziesięciolecia bardzo wzrosła to jednak wciąż zdecydowanie bardziej w dziedzinie praw niż obowiązków, a uświadomienie właścicieli wraków o kosztach utrzymania takiego pojazdu daje zaskakujące rezultaty.

Należy zauważyć, że czynności podejmowane przez szczecińską Straż Miejską, a polegające na dotarciu do właściciela pojazdu, nie są standardową procedurą, ponieważ ustawodawca nie określił takowej. Wobec omówionej powyżej fakultatywności przepisu prawa będącego podstawą do usuwania takich pojazdów oraz ograniczeń ustawowych dotyczących miejsc do jakich ma zastosowanie przepis prawa, działania te stanowią dla funkcjonariuszy publicznych swoistego rodzaju uzasadnienie faktyczne wydawanych w ostateczności dyspozycji usunięcia. Jednocześnie dla szczecińskich właścicieli takich pojazdów działania Straży Miejskiej są sygnałem, że pozostawianie pojazdów nieużywanych na drogach publicznych może pociągnąć za sobą skutki finansowe. Skutki te przedstawiane są właścicielowi w dość obrazowy sposób tzw. bilansu zysków i strat. Dla porównania zestawia się koszty, uchwalone przez Radę Miasta Szczecin, dotyczące usunięcia takiego pojazdu i jego parkowania, w przypadku wydania dyspozycji jego usunięcia przez Straż Miejską lub Policję, z alternatywą uniknięcia kosztów a nawet zarobienia. Obecnie stawka obowiązująca w Szczecinie za usunięcie pojazdu z drogi wynosi 366 zł, stawka za dobę przechowywania pojazdu o masie do 3,5 tony na parkingu strzeżonym 8,54 zł, a poprzednio 36 zł. Po zsumowaniu tych kosztów z kosztami należnymi z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego lub w przypadku uchylania się od tego obowiązku z ewentualnymi kosztami kary (o najniższej stawce dla standardowego pojazdu osobowego obowiązującej w 2011r.) w kwocie 1980 zł, koszty te znacząco przewyższą wartość niemal każdego z pojazdów usuniętych w trybie art. 50a ustawy Prawo o ruchu drogowym. Uświadamianie właścicieli w powyższym zakresie, przy jednoczesnym informowaniu o możliwości zminimalizowania kosztów z tytułu posiadania lub w ostateczności z tytułu usunięcia i parkowania pojazdu przez jego odprowadzenie do uprawnionych punktów recyklingu, dało w Szczecinie wymierne rezultaty w postaci ilości pojazdów usuwanych przez ich właścicieli. W okresie ostatnich 5 miesięcy liczba pojazdów nieużywanych usuniętych przez właścicieli wyniosła 93, a wraz z kolejnymi 7 pojazdami doprowadzonymi do stanu używalności w sumie 100 pojazdów-wraków, które zniknęły z ulic Szczecina po interwencji Straży Miejskiej. Biorąc pod uwagę całościową ilość zgłoszeń w liczbie 300 pojazdów stanowi to 1/3 wszystkich zgłoszonych pojazdów, bez uwzględnienia 61 spraw w toku. W stosunku do pojazdów usuniętych na parking przez Straż Miejską w liczbie 34 sztuk - dla 8 brak możliwości ustalenia właściciela (pojazd zamknięty – brak dostępu do numeru nadwozia), kolejne 2 sprawdzane po numerze nadwozia nie figurują w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców (CEPiK) oraz brak informacji o złożeniu w stosunku do nich deklaracji celnych, w stosunku do 2 wysłano zapytania do CEPiK-u a w stosunku do 22 wysłano powiadomienia do właścicieli o usunięciu pojazdu i skutkach jego nieodebrania. Tylko trzy z usuniętych pojazdów po opłaceniu kosztów usunięcia i parkowania, zostały odebrane przez właścicieli.

Wszystkie prowadzone przez szczeciński magistrat i Straż Miejską działania w zakresie usuwania pojazdów, oprócz ich wymiernych rezultatów na polu podnoszenia świadomości właścicieli pojazdów, mają odzwierciedlenie w pozytywnych reakcjach mieszkańców Miasta, uskarżających się na uciążliwości związane z brakiem miejsc parkingowych zajmowanych przez nieużywane auta oraz na psuciu wizerunku Szczecina przez zaleganie „wraczejących” pojazdów. Działania Gminy Miasto Szczecin, chociaż prowadzone z należytą starannością i w ramach ustalonych wcześniej procedur, spotkają się czasami z krytyką ze strony mieszkańców. O ile właściciele usuwanych pojazdów podważają podstawę usunięcia (dla nich takie pojazdy nie są wrakami), to pozostali mieszkańcy Miasta niekiedy krytykują złożoność postępowania, wynikającego z przyjętej procedury. Krytyka ta wynika głównie z niedoskonałości przepisów prawa o czym wyżej była mowa.

Na materię związaną z usuwaniem pojazdów składa się wiele niezależnych od władz gminnych czynników, w tym wyznaczanie jednostek usuwających pojazdy i jednostek prowadzących parking strzeżony a ślad za tym uchwalanie opłat za usunięcie pojazdu i parkowanie już usuniętego. W obecnie obowiązującym stanie prawnym, wobec niemożności wykonywania zadania usuwania pojazdów przy wykorzystaniu miejskich jednostek organizacyjnych, miasta uzależnione są od prywatnych przedsiębiorców i (przy braku konkurencji na rynku) opłat przez nich narzuconych - uchwały Rad Gminnych są jedynie usankcjonowaniem opłat określonych przez przedsiębiorców. Nowelizacja ustawy wprowadziła wprawdzie zasadnicze zmiany w tej dziedzinie: pozwalając na realizację tych zadań przy wykorzystaniu własnych zasobów, ustalając maksymalne stawki opłat oraz ustanawiając te działania zadaniem własnym gmin, jednak ten stan prawny zacznie obowiązywać dopiero od 21 sierpnia 2011 roku.

Walka Szczecina z ulicznymi wrakami nie jest zadaniem łatwym. Podjęte dotąd działania, przynoszą sporo satysfakcji i przyczyniają się do znaczącego podniesienia zaufania mieszkańców do władz miejskich. Możliwość otrzymania przez Miasto dofinansowania z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, pozwali zmniejszyć koszty powstałe na skutek usuwania wraków i stanowi dodatkowy, choć nie jedyny, bodziec do podejmowania zintensyfikowanych działań. Dopłata, jaką może uzyskać Miasto to kwota 4000 zł od każdego pojazdu usuniętego z dróg publicznych i przekazanego do demontażu w roku poprzedzającym złożenie wniosku o dofinansowanie. Gmina Miasto Szczecin w roku 2012 złoży taki wniosek po raz pierwszy, licząc na jego całościowe uwzględnienie i otrzymanie dopłaty za każdy oddany do demontażu pojazd.

Monika Bernat

Wydział Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska

Urząd Miasta Szczecin